Биология

Тэма:  Стрававальныя працэсы

Мэта:  замацаваць і праверыць веды вучняў аб будове і размяшчэнні органаў стрававальнай сістэмы у сувязі з выконваемай імі функцыяй;

разгледзець стрававальныя працэсы ў рознах аддзелах стрававальнага тракта;

разгледзець механізм усмоктвання стрававальных рэчываў у кішэчніку;

фарміраваць навыкі правядзення фізіялагічных назіранняў над уласным арганізмам;

выхоўваць уменне слухаць аднакласнікаў і задаваць пытанні.

Абсталяванне: табліца “Стрававальныя органы”, матэрыял да гульні “Піраміда”

                                      Ход урока

1. Арганізацыйны момант.
2. Актуалізацыя ведаў ( апытванне):

2 вучні працуюць з карткамі ( пісьмова);

астатнія ўдзельнічаюць у гульні “Піраміда”

                                                                                           Гульня “Піраміда”

Клас дзеліцца на 4 групы, якія ўдзельнічаюць у конкурсах.

1 конкурс. “Што такое?”. Растлумачце значэнне тэрмінаў”:

1 – зубы мудрасці

2 - карыес

3- ферменты

4- печань

2 конкурс. “ Так – не”. Выбраць правільнае сцверджанне. Калі дапушчана памылка, іншыя групы выпраўляюць.

1. Глотка з’яўляецца часткай стрававальнага тракта.
2. Апендыкс – гэта чэрвепадобны адростак прамой кішкі, пры запаленні якога развіваецца захворванне апендыцыт.
3. У склад эмалі зубоў уваходзяць солі кальцыю.
4. У кожнага зуба маецца толькі выступаючая ў ротавую поласць каронка і шыйка.
5. Прамая кішка заканчваецца сфінктарам.
6. Тонкі кішэчнік дзеліцца на дванаццаціперсную, тонкую  і падуздышную кішкі.

3 конкурс. “Знайдзі суадноснасць”

Перадсерддзе : сэрца = жоўцевы пузыр : (печань)

Лёгкія: дыханне= тонкі кішэчнік: (усмоктванне)

Зуб : эмаль= страўнік : ( слізістая)

Кроў : гематалогія= зубы: (стаматалогія)

4 конкурс “ Пазнай орган па табліцы”

5 конкурс “ Раскажы мне, раскажы” . Неабходна адказаць на пытанне.

1. Што такое страваванне?
2. Якую функцыю выконваюць ферменты?
3. Якія тыпы зубоў ёсць у дарослага чалавека?
4. Чаму неабходна берагчы зубы?

6 конкурс. “Трэці лішні”

З прапанаваных слоў выбраць лішняе і растлумачыць свой выбар.

1. Глотка, стрававод, печань, страўнік, кішэчнік.
2. Функцыі пажыўных рэчываў: будаўнічая, рухальная, энэргетычная.
3. Стрававальныя залозы, размешчаныя паза стрававальным трактам: слінныя, печань, страўнікавыя, падстраўнікавыя.

3.Вывучэнне новага матэрыялу:

План

1. Страваванне ў ротавай поласці. Склад і дзеянне сліны.
2. Страваванне ў страўніку. Склад і дзеянне страўнікавага соку.
3. Страваванне ў кішэчніку: а – тонкім, б – тоўстым.
4. Механізм і значэнне ўсмоктвання пажыўных рэчываў.

Метад. Для вывучэння 1-3 пытанняў клас падзяляецца на групы, кожная група апрацоўвае сваё пытанне, а затым ідзе абмеркаванне матэрыялу і састаўленне табліцы “ Стрававальныя працэсы”.

1-я група. Страваванне ў ротавай поласці. Склад і дзеянне сліны.

( ст.141 да тэмы “Страўнік”)

Пытанне для абмеркавання:

 Чаму многія жывёлы залізваюць раны і параўнальна рэбкахварэюць захворваннямі, вакліканымі хваробатворнымі мікраарганізмамі? ( бактэрыцыдныя якасці сліны абумоўлены ўтрыманнем у ёй лізацыма)

 2-я група. Страваванне ў страўніку. Склад і дзеянне страўнікавага соку. ( ст.141-142).

Пытанні для абмеркавання:

Што такое хімус?

 У чым заключаецца абарончая функцыя салянай кіслаты?

Чаму ў здаровым страўніку немагчыма ператраўліванне клетак яго сценак НСІ? ( сценкі страўніка ўвесь час выдзяляюць слізь)

3-я і 4 група. Страваванне ў кішэчніку: 3 – тонкім, 4 – тоўстым. ( ст.142-144 да тэмы “Усмоктванне”)

Пытанні для абмеркавання:

1. Якія фактары, акрамя ферментаў, уздзейнічаюць на страваванне ў кішэчніку? (перыльстатыка)
2. Якім зменам падвяргаецца ежа ў тоўстым кішэчніку?
3. У якім з органаў стрававання найболь развіты варсінкі і якая іх роля?

Тлумачэнне настаўніка. Механізм і значэнне ўсмоктвання пажыўных рэчываў.

Пытанні класу:

Што такое дыфузія? фільтрацыя? осмас? (ст.144)

Ці адбываецца ўсмоктванне ў ротавай поласці?

Як вы думаеце, што адбудзецца, калі  ў чалавека выразаць частку тонкага  кішэчніку ? ( ён пахудзее, так як паменшыцца паверхня ўсмоктвання)

Дзе адбываецца найбольшае ўсмоктванне бялкоў, тлушчоў, вугляводаў?

4. Дамашняе заданне. § 27, па жаданні скласці крыжаванку па §26-27.
5. Рэфлексія.  Замацаванне і падвядзенніе вынікаў урока.

Гульня “Сінквейн”

1. (Назва) – страва, ежа.
2. (2  прыметнікі, якой бывае страва, ежа) – раслінная, жывёльная.
3. (3 дзеяслова, што адбываецца з ежай) – пераварваецца, раздрабняецца, расшчапляецца.
4. (фраза) – страва, ежа з’яўляецца пастаўшчыком рэчываў для арганізма.
5.  ( назоўнік) – прадукт.

Вясёлыя прызы.

1. Для прадухілення захворванняў страўнікава-кішэчнага тракта вам дазваляецца пастаянна чысціць зубы.
2. Для лепшага засваення вугляводаў вам дазваляецца старанна перажоўваць ежу ў ротавай поласці.
3. Для стварэння раўнамернай нагрузкі вам дазваляецца чатырохразовае харчаванне.
4. Для фарміравання пачуцця сытасціна працяглы перыяд вам дазваляецца ўжываць бялкі мяса.
5. Для паляпшэння перыстальтычных скарачэнняў сценак страўніка і кішэчніку вам дазваляецца ўжываць хлеб грубага памолу і гародніну.
6. Для прадухілення развіцця гастрыту вам дазваляецца выконваць рэжым харчавання і не курыць.
7. Для лепшага засваення кашы вам дазваляецца старанна іх перажоўвываць.
8. Для добрага аттоку жоўці з печані вам дазваляецца заўсёды мець добры настрой.
9. Для прадухілення развіцця гастрыту вам не рэкамендуецца запіваць ежу салодкімі напоямі.

Ход урока

I. Арганізацыйны момант.

(Гучыць песня Ю. Антонава "Мора").

- Давайце паслухаем  адну гісторыю, якая адбылася з-за аднаго хлопчыка. Паслухайце і скажыце,  аб чым мы будзем весці гутарку на ўроку?

– Старший брат открыл тетрадь: 
«Как мне лучше написать,
Для чего нужна вода?»
Младший молвил: «Ерунда!
Ведь её не вкусно пить,
Без воды легко прожить».
Вот встаёт наш Саша рано,
Не течёт вода из крана.
Саше глазки не умыть,
Что же делать, как же быть?
Мама в кухне громко плачет:
«Невозможная задача –
Без воды сварить компот».
Недоволен серый кот:
«Не напиться молоком».
И ушёл, вильнув хвостом.
Без воды нельзя стирать,
И детей нельзя купать.
Как порядок наводить,
Даже пол нельзя помыть!
Загрустили в речке рыбы:
«Без воды вы плыть смогли бы?»
На поля не льётся дождь –
Засыхает в поле рожь.
Все деревья и цветы погибают без воды.
Без воды не будет снега,
Как же нам по снегу бегать?
И конькам нужна вода –
Без воды не будет льда.
Людям всем  вода нужна,
Потому она важна –
Есть и пить, расти, друзья,
Без неё никак нельзя!
Саша наш сказал тогда:
«Ой, прости меня, вода!
Знаю я теперь ответ –
Без воды нам жизни нет!»

 Так аб чым мы будзем весці гутарку на ўроку?

Сёння на ўроку мы з вамі пагаворым аб вадзе, аб яе значэнні, аб ахове вады.

 Вада для жыцця - гэта рэчыва нумар адзін. Ваду можна назваць самым каштоўным мінералам нашай планеты.

Паспрабуем сабе ўявіць, як бы выглядала наша Зямля, знікні з яе раптам вада. Змрочнае дно мораў і акіянаў, пакрытае тоўстым пластом соляў, раствораных некалі ў вадзе. Перасохлыя рэкі, навек замоўклыя крыніцы. Горы таксама разбурыліся б, бо ў іх склад уваходзіць вялікая  колькасць вады.

Ні кусціка, ні кветачкі, ніводнай жывой істоты на мёртвай Зямлі. І бясхмарнае неба незвычайнага колеру.

Давайце разбярэмся: што сабой уяўляе вада?

Для чаго на Зямлі патрэбна вада?

Якія  асацыяцыі ў вас узнікаюць, калі  вы чуеце слова “вада”?
Падумайце і запішыцеіх. (Ручай, мора, рака, возера, снег, град, іней, крыніца).

2. Праверка дамашняга задання.

На мінулым уроку мы з вамі вучылі ўласцівасці вады. І вось я жадаю праверыць, ці ўважлівымі  вы былі.

Я чытаю пытанне, а вы даеце адказ.

На малюнкі паглядзіце,

Рэчыва мне  назавіце:
Пар у кастрюлі, мора, лед,
хто становішча назаве? (вада ў вадкім, газападобным і цвёрдым стане)

Хто адкажа на пытанне,

Якую формулу  вада мае? (н2о)

Бабуля пірог пячэ,

Пах ад яго цячэ,

Як разрэжам апельсін

-Слюнк льюцца - няма сіл,

А калі вадзіца льецца,

У носе пах той застаецца?

(не)

Соль у шкляначку паклалі

І яе мы растваралі,

Калі цукар апусціць,

Што мы можам палучыць?

(вада - растваральнік)

Шкельца роўнае  возьмем

І на яго  вады нальем,

Прашу я вас адказаць,

Што вы змаглі  тут заўважаць?

(цякучая)

Праверыў  вашы веды я,

І дзякуй вам хачу сказаць,

А што такое фільтраванне,

Яшчэ прашу вас адказаць?

3.Новы матэрыял

- Каму патрэбна вада?

Вада - гэтая найважнейшая ўмова існавання  жыцця раслін, жывёл і чалавека.

Усім  жывым істотам патрабуюцца  вада. Расліны ўсмоктваюць ваду з глебы і паветра. Жывёлы шукаюць адкрытыя прасторы вады - вадапоі. Імі могуць быць раўчукі, крыніцы, рэкі, азёры. Кожны дзень мы таксама ўжываем ваду: ядзім суп, п'ем гарбату, каву.

Без вады нельга пабудаваць хату. Не будуць працаваць фабрыкі і заводы. Не выгадаваць без яе культурныя расліны. Не будзе на стале ні хлеба, ні гародніны і садавіны, ні алею і цукру, ні іншых прадуктаў харчавання. Без вады загінуць жывёлы.

 Для шматлікіх раслін і жывёл вада - гэтае месца пасялення. Але без вады не могуць жыць і насельнікі сушы.

Скажыце, для чаго чалавеку патрэбна вада? ( адказы вучняў)

 Чалавек выкарыстае ваду не толькі для пітва і падрыхтоўкі ежы.

Велізарная колькасць вады расходуецца ў прамысловасці- У вялікай колькасці вада патрабуецца для санітарных і гаспадарча - бытавых патрэб. Вада неабходная для падтрымання чысціні цела, жылля, вуліц.

Ці шмат вады на Зямлі?

Паглядзіце на нашу планету з космасу. Які колер пераважае?

Сіні колер - колер вады. Вада займае 2/3 Землі. Здаецца вады шмат, але вялікая частка вады знаходзіцца ў морах і акіянах, а яна там салёная. А чалавеку патрэбна вада прэсная.

Вялікая частка нашай планеты пакрытая воднай абалонкай; нават суша, нібы павуціннем, працятая сотнямі рэк і раўчукоў. Касманаўты, вяртаючыся на Зямлю з касмічнага палёту, распавядаюць, што яны выпрабоўваюць такое адчуванне, быццам здзяйсняюць пасадку не на сушу, а на планету Вада. Хоць гэта гучыць нязвыкла, але справядліва.

На самай справе, як яшчэ называць нябеснае цела, амаль залітае вадой; агорнутае парамі вады, ёю прасякнутае? Запасы прэснай вады складаюць 400 тыс. км3, ледніковы шчыт пакрывае Антарктыду 25 млн. км, Арктыка - гіганцкая груда лёду, яе плошча роўная 300 млн. км.

Калі б гэтую ваду растапіць, узровень акіяна падняўся бы на 40 м, буйныя гарады свету апынуліся б пад вадой.

 Пытанне: Колькі ж на нашай планеце вады?

"Дзе сустракаецца вада ў прыродзе".

98 % знаходзіцца ў акіянах і морах,

2 % на сушы, з іх 2 % прэснай вады (паказ па карце прэсных вод).

2 % прэсныхвод - гэта не так шмат, чаму ж яна не меншае?

"Кругазварот вады ў прыродзе".

(растлумачыць схему кругазвароту вады ў прыродзе).

4. Фізкультхвілінка.

Да рэчкі хутка мы спусціліся,

Нахіліліся і памыліся,

1,2,3,4!

      Вось як  добра асвяжыліся.

     А цяпер паплылі  к ведам.

   Рабіць так рукамітрэба:

Разам - раз, гэта- брас.

    Адной, другой –гэта кроль.

Выйшлі мы на бераг

І пайшлі  з табой дамоў..

Якое значэнне мае вада для арганізма чалавека?

У цяперашні час, як гэта не страшна, людзі практычна перасталі піць ваду.

Адкажыце на пытанне: колькі вы п'яце вады ў дзень?

Многія  з вас скажуць: "Шмат - 2-3 літра вады". Вельмі добра, А зараз скажыце, калі ласка, якую ваду вы п'яце?

 Я упэўнены, шматлікія пачнуць пералічваць гарбату, кава, сок, малако, хтосьці ўспомніць суп, кашу. Але дазвольце, а дзе жа вада? Або, можа быць, хто-небудзь мыецца ў душы чаем або супам? Вада і вадкасць - гэта розныя рэчы. Вадкасцю можа быць любы напой, вадой - толькі вада. Для таго, каб з вадкасці атрымаць ваду, арганізму неабходна выпрацаваць шмат энергіі. Шматлікія кажуць, што вада - гэта не смачна. Вядома, асабліва, калі яе не піць зусім.

 "Вада ў арганізме чалавека".

За год чалавек выпівае каля 750 літраў вады, з якой ён складаецца на 70%, кара вялікіх паўшар'яў галаўнога мозгу ўтрымлівае каля 85% вады, а кроў не меней 80%. Абмен рэчываў, падтрыманне цеплавога балансу, выснова таксінаў і прадуктаў распаду, - усё гэта ажыццяўляе вада. Страта арганізмам вадкасці часцяком апыняецца больш небяспечнай, чым недахоп прадуктаў харчавання. Без вады, асабліва ў жаркіх  рэгіёнах планеты, чалавек можа пражыць не больш тыдня, без ежы - значна даўжэй.

Задача:

                Разлічыце, колькі вады ўтрымліваецца ў вашым целе, калі  на кожныя  10 кг цела налічваецца7 кг вады?(падлікі)

Вадаірасліны. Значэнневадыдляраслін.

Усерасліны насушы, маюцьпрыстасаваннідаздабыванняізахаваннявільгаці. Караніпшаніцы, жыта, аўсаўпошукахвадысыходзяцьуглыбзямліда1,5 метраў, у дрэў - на 10-12 м, а ў жыхара пустыні - вярблюджай калючкі - да 20 м. Імхі  і лішайнікі, пазбаўленыя каранёў, навучыліся ўлоўліваць вадзяны пар з паветра. Кактусы і агавы у сваім тоўстым лісці хаваюць запасы вады.

Экалагічнаязадача

ЯкТанярасліныпалівала

УТанінайхацерастуцьрасліны. Напаўднёвымакне – вялікая  агава  імаленькіякактусы. Напаўночнымакне - бягоніякаралеўскаяіфікус.

ДаручыламамаТанідаглядацьзаімі. Таня- дзяўчынкастаранная, кожныдзеньпрыняласяпалівацьрасліны. Падыдзедабягоніііфікусу, аяныёйбыццамшэпчуць: "Дзякуй, Танюша, мывадулюбім..... Авоськактусыіагавасталінештажурботнымі. Якбыццампаціхуенчаць, каліТаняльевадуўіхчыгуны.

Празтрытыднізусімдрэнныясталіраслінынапаўднёвымакне. Падышламамадападаконнікаірукаміпляснула: Ой, Танюша, гінуцьнашыагаваікактусы. Таняздзівілася: Чамугэтагінуць? Фікусібягоніядобрарастуць, лісточкіновыянаіхз'явіліся. Амамазнерваваласяікажа: Я, дачка, вінаватая - непапярэдзілацябеабтым, што...

- Чамусталігінуцьагава і кактусы?

- Пра штомаманепапярэдзілаТаню?

(Праводзіццаневялікаягутаркаабдоглядзезапакаёвыміраслінамі)

Толькімалуючасткувады, якаяўіхпаступае, раслінывыкарыстоўваюць. Кудыждзяеццаастатняявада?

Часткавадынасычаеклеткі, астатняявыпараецца.

Выпараецца - значыць, выходзіцьзлістапразмаленькіяакенцы - вусцейкіўвыглядзепару. Аднараслінакукурузызачасростуадусходаўдапаспяваннязерняўвыпараевялікуюбочкувады. Бярозавыпарае 6 вёдраўвадыўдзень, атаполя - вялікуюбочкувады.

- Чамуўсамыгарачыдзеньпаддрэвамісвежаіпрахалодна?

Для чаго трэба ахоўваць і эканоміць ваду?

 Экалогія.

- Якія прадпрыемствы нашай краіны забруджваюць воды рэк?

Людзям патрабуецца вельмі шмат вады. Яна патрэбна не толькі для пітва. Без вады не памыешся, не памыеш. Велізарная колькасць вады выкарыстаюць фабрыкі і заводы.

"Выдатак вады".

Напрыклад, для таго каб атрымаць 1 т паперы трэба ўзяць 250 т вады, на бытавыя патрэбы 1 жыхар нашай краіны  расходуе 200-300 л вады ў дзень, з іх у смыўным бачку туалета ~ 120 л, для ванны і душа ~ 90 л, мыццё посуду ~ 18-20 л, на мыццё 12-15 л, на ўборку - 9 л, на падрыхтоўку ежы і пітво 15 л.

Пры ўцечцы з крана вады па кроплі за суткі набегае адно вядро.

Колькі вёдраў вады набегае за тыдзень? За месяц?

За месяц амаль 400 л вады выцякае з дрэнна зачыненага крана.

Наша планета - наша хата, і кожны з нас у адказе за яе будучыню.

Калі знойдзеш у лесе крыніцу - захавай яе, можа гэта пачатак вялікай паўнаводнай ракі.

Наш абавязак - засцерагаць багацці Зямлі, у тым ліку і ваду.

Прыгледзьцеся пільней у цудоўны мір прыроды, услухайцеся ў цурчанне ракі. Можа быць, яна просіць дапамогі у цябе, і ёй патрэбныя вашы клапатлівыя рукі.

І скончым гутарку словамі Антуана-дэ-Сэнт-Экзюперы:

"Вада, у цябе няма ні густу, ні колеру, ні паху, табой атрымліваюць асалоду , не ведаючы, што ты такое. Нельга сказаць, што ты неабходная для жыцця: ты - само жыццё. Ты самае вялікае багацце на свеце".

V. Замацаванне пройдзенага на ўроку.

Праца па картках. Устаў прапушчаныя словы.

Усяму жывому ______________________________ вада.

Прэснай воды на Зямлі _________________________________.

Неабходна ___________________________ расходваць ваду.

Краны ў хаце павінны быць ________________________________.

Нельга _________________________ вадаёмы.

6. Рэфлексія. Вынік уроку.
7. Дамашняе заданне:  §24